Zam Hesaplama
Bir fiyata, ücrete veya tutara yapılan artışın oranını ve tutarını hesaplayın: eski ve yeni fiyattan zam oranını, orandan zamlı fiyatı bulun; üst üste gelen zamların bileşik toplamını ve enflasyondan arındırılmış reel artışı aynı ekranda görün. Fiyat düştüyse hesap değişir — tabanı farklı olduğu için o işlem indirim hesaplama aracına aittir. Maaşa gelen zammın vergi dilimi etkisi için maaş zammı hesaplama, yasal tavanlı konut kirası artışı için kira artışı hesaplama, zam sonrası kârınızın ne olduğu için kâr hesaplama aracına bakın.
Zam oranı = (Yeni fiyat − Eski fiyat) ÷ Eski fiyat × 100. 480 TL'lik ürün 552 TL olduysa zam oranı (552 − 480) ÷ 480 × 100 = %15, zam tutarı 72 TL'dir. Ters yönde: Yeni fiyat = Eski fiyat × (1 + oran ÷ 100). Üst üste gelen zamlar toplanmaz, çarpılır: %12 sonra %8 = %20,96.
Zam oranı formülü ve tersi: en pahalı hata
Zam hesabı iki yönlü çalışır ve her iki yönde de taban eski fiyattır. Oranı bulmak için (Yeni − Eski) ÷ Eski × 100, zamlı fiyatı bulmak için Eski × (1 + oran ÷ 100) kullanılır. Asıl hata üçüncü soruda yapılır: zamlı fiyattan eski fiyata dönerken. Doğru formül Eski = Yeni ÷ (1 + oran ÷ 100)'dir; zamlı fiyattan aynı yüzdeyi düşmek değil.
| Zamlı fiyat | Zam oranı | Doğru eski fiyat Y ÷ (1+z) | Yanlış yöntem Y × (1−z) | Sapma |
|---|---|---|---|---|
| 1.800 ₺ | %20 | 1.500,00 ₺ | 1.440,00 ₺ | 60,00 ₺ |
| 2.480 ₺ | %24 | 2.000,00 ₺ | 1.884,80 ₺ | 115,20 ₺ |
| 3.000 ₺ | %50 | 2.000,00 ₺ | 1.500,00 ₺ | 500,00 ₺ |
| 960 ₺ | %100 | 480,00 ₺ | 0,00 ₺ | 480,00 ₺ |
Sapma oran büyüdükçe açılır çünkü indirim ile zam aynı yüzdenin farklı tabanlara uygulanmış hâlidir. Aynı asimetri ters yönde de geçerli: %20 indirim yapılmış bir fiyatı eski etiketine döndürmek için %20 değil %25 zam gerekir.
Üst üste gelen zamlar toplanmaz, çarpılır
Yıl içinde birden fazla zam yapıldığında oranları toplamak yaygın ama yanlış bir kısayoldur. İkinci zam, birinci zamla büyümüş fiyatın üzerine biner; bu yüzden bileşik toplam her zaman naif toplamdan büyüktür. Aşağıdaki tablo 480 ₺ başlangıç fiyatı üzerinden gerçek sonucu gösterir.
| Zam zinciri | Naif toplam | Bileşik toplam | Puan farkı | 480 ₺ → son fiyat |
|---|---|---|---|---|
| %12 sonra %8 | %20 | %20,96 | 0,96 | 580,61 ₺ |
| %10 + %10 + %10 | %30 | %33,10 | 3,10 | 638,88 ₺ |
| %5 dört kez | %20 | %21,55 | 1,55 | 583,44 ₺ |
| %25 + %25 | %50 | %56,25 | 6,25 | 750,00 ₺ |
Pratik sonuç: aynı toplam yüzdeyi parçalara bölmek satıcı lehine, alıcı aleyhinedir. Tedarikçiniz size yıl içinde %12 ve %8 zam yaptıysa maliyetiniz %20 değil %20,96 artmıştır; bunu satış fiyatına birebir yansıtmak isterseniz satış fiyatı hesaplama aracıyla hedef marjınızı yeniden kurun.
Sık sorulan iki ayrıntı: sıra sonucu değiştirmez — çarpma değişmeli olduğu için önce %8 sonra %12 uygulamak da %20,96 verir; ama parça sayısı değiştirir. Aynı %20'lik toplamı dörde bölerek uygulamak (%5 dört kez) bileşik oranı %21,55'e taşır. Adet üzerinden düşünmek etkiyi somutlaştırır: ayda 300 adet sattığınız 480 ₺'lik üründe %12 + %8 zinciri, aylık ciroyu 144.000 ₺'den 174.182 ₺'ye çıkarır; tek seferde %20 zam yapılsaydı 172.800 ₺ olurdu. Aradaki 1.382 ₺, yalnızca bileşik etkiden gelir.
Zam enflasyonun üstünde mi? Puan farkı ile reel oran aynı şey değil
Bir zammın "yüksek" olup olmadığı ancak genel fiyat düzeyiyle kıyaslanınca anlaşılır ve burada iki ayrı sayı vardır. Puan farkı basit çıkarmadır: %45 nominal zam ile %32,11 yıllık TÜFE arasındaki fark 12,89 puandır. Reel oran ise satın alma gücü cinsinden gerçek değişimdir ve (1 + z) ÷ (1 + TÜFE) − 1 formülüyle %9,76 çıkar. İkisi karıştırıldığında ürünün pahalılaşması olduğundan yaklaşık üçte bir fazla gösterilir.
| Nominal zam | Puan farkı z − TÜFE | Reel oran (1+z)/(1+TÜFE)−1 | Yorum (fiyat tarafı) |
|---|---|---|---|
| %20 | −12,11 | −%9,17 | Göreli olarak ucuzladı |
| %32,11 | 0,00 | %0,00 | Enflasyonla başabaş |
| %45 | +12,89 | +%9,76 | Sepetten hızlı pahalılandı |
| %60 | +27,89 | +%21,11 | Belirgin reel zam |
Karşılaştırma tabanı Haziran 2026 yıllık TÜFE %32,11'dir. Fiyat tarafında pozitif reel oran olumsuz okunur: ürün, sepetin geri kalanından hızlı zamlanmıştır. Aynı formül maaş tarafında ters yorumlanır — orada pozitif reel oran kazançtır ve hesabı maaş zammı hesaplama sayfasındadır.
Zam dönemi tanımsızsa kıyas yanlış çıkar
Kıyasın en sık bozulduğu yer dönemdir. 3 ayda gelen %9 zammı 12 aylık TÜFE ile karşılaştırmak ürünü haksız yere "enflasyonun altında" gösterir. İki çözüm var: zammı yıllıklandırmak — (1 + z)^(12 ÷ n) − 1 — ya da TÜFE'yi aynı ay sayısı için kümülatif almak. Bu araç periyot girildiğinde ikincisini otomatik yapar, girilmediğinde son 12 ay varsayıldı etiketini gösterir.
| Zam | Periyot | Yıllık eşdeğer | Aynı dönem kümülatif TÜFE | Dönem içi reel |
|---|---|---|---|---|
| %9 | 3 ay | %41,16 | %7,01 | +%1,86 |
| %5 | 3 ay | %21,55 | %7,01 | −%1,88 |
| %12 | 6 ay | %25,44 | %17,75 | −%4,88 |
| %25 | 6 ay | %56,25 | %17,75 | +%6,16 |
Kümülatif TÜFE oranları, TÜİK'in aylık TÜFE serisinin bileşiğinden türetilir (Nisan–Haziran 2026 için %4,18 × %1,71 × %0,99 zinciri %7,01 eder). Yıllıklandırma yalnızca zammın aynı tempoyla süreceği varsayımı altında anlamlıdır; tek seferlik bir düzeltme zammını yıllıklandırmak gerçekçi olmayan bir tempo üretir.
Zam mı indirim mi? Hangi aracı kullanmalıyım
Bu sayfa yalnız artış hesaplar. Yeni tutar eskisinden düşükse ya da negatif oran girerseniz araç hesap yapmaz, doğru araca yönlendirir — çünkü indirimin tabanı zamdan farklıdır ve zincirleme indirim ayrı bir hesaptır.
| Durumunuz | Doğru araç | Neden |
|---|---|---|
| Fiyat/tutar arttı, oran veya yeni değer aranıyor | Bu sayfa | Taban eski değer; ardışık zam ve reel artış burada |
| Fiyat düştü, kampanya veya zincirleme indirim var | İndirim hesaplama | Taban yeni değer; %20+%10 indirim %30 değil %28 eder |
| Maaşa zam geldi, net karşılığı merak ediliyor | Maaş zammı hesaplama | Kümülatif gelir vergisi dilimi brüt artışı nete birebir yansıtmaz |
| Konut kirası yenileniyor | Kira artışı hesaplama | TBK m.344 uyarınca 12 aylık TÜFE ortalaması tavandır |
| Zam sonrası kâr/marj ne oldu | Kâr hesaplama | Marj (satış üzerinden) ve markup (maliyet üzerinden) ayrı hesaplanır |
Mikro-cevap — indirimden eski fiyata dönüş: %r indirim sonrası eski etikete dönmek için gereken zam r ÷ (100 − r) × 100'dür. %10 indirim için %11,11, %20 için %25, %25 için %33,33, %30 için %42,86, %35 için %53,85, %50 indirim için ise tam %100 zam gerekir. Kampanya bitiminde etiketi eski hâline döndüren esnafın kullanacağı sayı budur.
KDV, yuvarlama ve zam oranı
Ürünün KDV oranı zam öncesi ve sonrası değişmediği ve etiket yuvarlanmadığı sürece zam oranı KDV dahil ve hariç fiyatta aynıdır: iki fiyat da aynı (1 + KDV) çarpanını taşıdığı için oranda sadeleşir. KDV hariç 400 ₺ olan ürün %15 zamla 460 ₺ olur; %20 KDV ile etiketler 480 ve 552 ₺'dir, oran yine %15'tir.
- Yuvarlama oranı kaydırır: 552 ₺ yerine 549,90 ₺ yazarsanız efektif zam %14,56'ya iner — hedeflediğiniz zammın altına düşersiniz.
- Yukarı yuvarlama güvenlidir: 554,90 ₺ etiketi %15,60 efektif zam demektir; hedefin altında kalmazsınız.
- KDV oranı değişirse istisna doğar: ürün grubu sınırı veya mevzuat değişikliğiyle oran değiştiğinde iki fiyat farklı çarpan taşır ve KDV dahil/hariç zam oranları ayrışır. Genel KDV oranı 10.07.2023'ten beri %20'dir.
Sık sorulan sorular
Zam oranı nasıl hesaplanır, formülü nedir?
Zam oranı = (Yeni fiyat − Eski fiyat) ÷ Eski fiyat × 100 formülüyle bulunur. Rafta 480 TL olan bir ürün 552 TL olduysa: (552 − 480) ÷ 480 × 100 = %15 zam yapılmış, zam tutarı 72 TL'dir. Ters yönde çalışırken Yeni fiyat = Eski fiyat × (1 + oran ÷ 100) kullanılır; aynı ürüne %25 zam 480 × 1,25 = 600 TL eder. İki hesabın da tek şartı eski fiyatın sıfırdan büyük olmasıdır: eski fiyat 0 ise oran matematiksel olarak tanımsızdır, bu yüzden araç sonsuz değer göstermez, hata verir. Zam oranı KDV dahil ve KDV hariç fiyatta aynı çıkar; ayrıntısı aşağıdaki KDV sorusunda.
Zamdan önceki eski fiyat nasıl bulunur?
En sık yapılan hata, zamlı fiyattan aynı yüzdeyi düşmektir. Doğru formül Eski fiyat = Yeni fiyat ÷ (1 + oran ÷ 100)'dir. %20 zamlı hali 1.800 TL olan bir ürünün eski fiyatı 1.800 ÷ 1,20 = 1.500 TL'dir; 1.800'den %20 düşerek bulunan 1.440 TL yanlıştır ve 60 TL sapma yaratır. Sapma oran büyüdükçe açılır: %50 zamlı 3.000 TL'lik ürünün eskisi 2.000 TL iken, yanlış yöntem 1.500 TL verir — yarım katlık hata. Nedeni şudur: yüzde her zaman kendi tabanına uygulanır ve zam tabanı eski fiyat, indirim tabanı ise yeni fiyattır.
Üst üste iki zam yüzde kaç eder, %12 + %8 kaç yapar?
Ardışık zamlar toplanmaz, çarpılır. %12'den sonra %8 zam gelirse toplam oran 1,12 × 1,08 = 1,2096, yani %20,96'dır; sezgisel toplam olan %20'nin 0,96 puan üzerinde. Fark, ikinci zammın zaten zamlanmış fiyat üzerine binmesinden gelir. Oran büyüdükçe sapma da büyür: %25 + %25 = %56,25 (naif toplam %50, fark 6,25 puan), %10 üç kez üst üste = %33,10 (naif %30). 480 TL'lik ürün için %12 + %8 zinciri 480 → 537,60 → 580,61 TL demektir; tek seferde %20 zam yapılsaydı fiyat 576 TL olurdu. Bu 4,61 TL'lik fark, bileşik etkinin ta kendisidir.
Fiyat zammı enflasyonun üzerinde mi, nasıl anlarım?
İki ayrı sayı vardır ve karıştırılmamalıdır. Puan farkı basit çıkarmadır: nominal %45 zam ile Haziran 2026 yıllık TÜFE %32,11 arasındaki fark 12,89 puandır. Reel oran ise enflasyondan arındırılmış gerçek pahalılaşmadır ve (1 + 0,45) ÷ (1 + 0,3211) − 1 = %9,76 çıkar. Yani ürün, genel fiyat düzeyine kıyasla %12,89 değil %9,76 pahalılanmıştır. Fiyat tarafında pozitif reel oran olumsuz bir sonuçtur: ürün, sepetin geri kalanından hızlı zamlanmıştır. Reel oran sıfırın altındaysa ürün nominal olarak zamlansa bile göreli olarak ucuzlamıştır. Zam yıllık değil daha kısa bir dönemde geldiyse kıyası mutlaka aynı dönemin kümülatif TÜFE'siyle yapın.
3 ayda gelen %9 zam yıllık ne kadar eder?
Yıllıklandırma formülü (1 + oran ÷ 100)^(12 ÷ ay) − 1'dir. 3 ayda bir %9 zam gelen bir üründe yıllık bileşik karşılık 1,09^4 = 1,41158, yani %41,16'dır — dört kez %9'u toplayarak bulunan %36 değil. Bu düzeltme kıyas için şarttır: 3 aylık %9 zammı yıllık TÜFE %32,11 ile karşılaştırmak ürünü haksız yere "enflasyonun altında" gösterir. Doğru kıyasın iki yolu var: ya %41,16 yıllık eşdeğeri yıllık TÜFE ile karşılaştırın, ya da %9'u aynı 3 ayın kümülatif TÜFE'siyle karşılaştırın. Nisan–Haziran 2026 için bu kümülatif oran %7,01'dir; buna göre üründeki reel pahalılaşma yaklaşık %1,86'dır.
KDV zam oranını değiştirir mi?
Ürünün KDV oranı zam öncesi ve sonrası değişmediği ve etiket yuvarlanmadığı sürece zam oranı KDV dahil ve KDV hariç fiyatta aynıdır. Cebiri basittir: hem eski hem yeni fiyat aynı (1 + KDV) çarpanıyla büyüdüğü için oranda sadeleşir. KDV hariç 400 TL olan ürün %15 zamla 460 TL olur; %20 KDV ile etiketler 480 ve 552 TL'dir ve oran yine %15'tir. İki istisna vardır: (1) etiketi psikolojik bir rakama yuvarlarsanız — 552 yerine 549,90 yazarsanız efektif zam %14,56'ya düşer; (2) ürünün KDV oranı mevzuat değişikliğiyle veya ürün grubu sınırıyla değişirse iki fiyat farklı çarpan taşır ve oranlar ayrışır.
Yeni fiyat eskisinden düşükse, negatif zam nasıl hesaplanır?
Negatif zam diye bir hesap yoktur; fiyat düştüyse yapılan işlem indirimdir ve tabanı değiştiği için ayrı hesaplanır. Bu araç negatif oran girildiğinde sonuç üretmez, sizi indirim hesaplama aracına yönlendirir. Asıl kafa karıştıran nokta asimetridir: %20 indirim yapılan bir fiyatı eski seviyesine döndürmek için %20 değil %25 zam gerekir. Formül basittir: gereken zam = r ÷ (100 − r) × 100. %10 indirim için %11,11, %25 indirim için %33,33, %30 indirim için %42,86, %50 indirim için ise tam %100 zam gerekir. Kampanya sonrası fiyatı eski etiketine döndürecek esnafın hesaplaması gereken sayı budur.
Zam hesaplama ile maaş zammı ve kira artışı hesaplama arasındaki fark nedir?
Üçü de yüzde artış hesaplar ama kuralları farklıdır. Bu sayfa nesnel aritmetiktir: fiyat, tutar veya ücretin ne kadar arttığını, ardışık zamların bileşiğini ve enflasyondan arındırılmış reel değişimini verir; yasal tavan yoktur. Maaş zammında brüt üzerinden yapılan artış kümülatif gelir vergisi dilimi nedeniyle nete birebir yansımaz, ayrıca asgari ücret tabanı gibi kendine has kurallar devreye girer; o hesap maaş zammı aracındadır. Konut kirasında ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.344 uyarınca artış, bir önceki kira yılına ait on iki aylık TÜFE ortalamasını aşamaz — yani serbest bir zam değil, tavanlı bir artıştır ve kendi aracıyla hesaplanır.
- TÜİK — Merkezi Veri Portalı, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) — aylık ve yıllık TÜFE oranları; sayfadaki reel artış ve kümülatif dönem hesapları bu seriden türetilir.
- T.C. Resmî Gazete — 7346 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (7 Temmuz 2023, sayı 32241) — genel KDV oranının %20, indirimli oranın %10 olarak belirlenmesi.
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — konut kirasında artış sınırını düzenleyen m.344 (kira artışı karşılaştırması için).
Son güncelleme: 22 Temmuz 2026 — TÜFE değerleri TÜİK'in Haziran 2026 bültenine dayanır; enflasyon serisi güncellendikçe sayfadaki kıyas tabanı da güncellenir.