Ortalama Maliyet Hesaplama

Farklı fiyatlardan yaptığınız alımların tek bir ağırlıklı ortalama birim maliyetini bulun; komisyon ve BSMV dahil gerçekten cebinizden çıkan maliyeti, hedef ortalamaya inmek için gereken ek alımı ve başabaş fiyatı görün. Ürün, hammadde, hisse ve kripto alımlarında aynı formül çalışır. Maliyetiniz belliyse kâr hesaplama, satış fiyatı kurmak için satış fiyatı hesaplama, zarardaki bir ürünü satarken zarar hesaplama aracına geçin.

Komisyon + BSMV dahil efektif maliyet Ters hesap: hedef ortalama → gereken alım

Ağırlıklı ortalama maliyet nasıl hesaplanır?

Farklı fiyatlardan alım yaptığınızda tek bir birim maliyete inmenin doğru yolu ağırlıklı ortalamadır: fiyatları toplayıp satır sayısına bölmek değil, her satırda ödenen tutarı toplayıp toplam adede bölmek. Büyük partiler sonucu kendine daha çok çeker; bu yüzden iki yöntemin sonucu neredeyse hiç aynı çıkmaz.

Düz ortalama alsaydınız (25 + 20) ÷ 2 = 22,50 TL bulurdunuz; gerçek maliyetiniz 1,50 TL daha yüksektir ve 500 adet üzerinden bu 750 TL'lik bir yanılma demektir. Ağırlıklı ortalamanın en önemli özelliği sonucun daima en düşük ve en yüksek alım fiyatı arasında kalmasıdır; bu kural, aşağıdaki ters hesabın sınırlarını da belirler. Satış satırları bu hesaba karışmaz: ortalama maliyet yalnızca edinim (alış) tarafını özetler.

Komisyon ve BSMV: efektif maliyet ve başabaş fiyat

Ekranda gördüğünüz “ortalama fiyat” çoğu zaman komisyonsuzdur; oysa cepten çıkan para komisyon ve komisyon üzerinden alınan BSMV'yi de içerir. İki kural önemlidir: komisyon her işlem satırına ayrı uygulanır (toplam üzerinden tek seferde değil) ve BSMV anapara üzerinden değil, komisyon üzerinden hesaplanır.

Sonuç şaşırtıcı olabilir: 50,00 TL'den aldığınız kıymet 50,08 TL'ye çıktığında hâlâ başabaşta değilsiniz, çünkü satarken de komisyon ödeyeceksiniz. Kâra geçiş eşiği bu örnekte 50,1577 TL, yani alış fiyatının yaklaşık %0,32 üstüdür. Komisyon oranları kuruma ve işlem hacmine göre ciddi biçimde değişir; araçtaki alanlara kendi tarifenizi girin. BSMV oranı da işlem türüne göre Bakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanı kararıyla belirlendiği için sabit yazılmamıştır (6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu md.33 kanuni nispeti %15 olarak yazar, uygulanan oran karara bağlıdır); varsayılanı %5'tir ve değiştirilebilir.

Vergi tarafını karıştırmayın. Bu bölümdeki hesap, cebinizden çıkan aritmetik maliyettir. Menkul kıymetler Vergi Usul Kanunu md.279 uyarınca alış bedeliyle değerlenir ve alış bedeli, satın almaya bağlı giderleri içermez. Gelir İdaresi Başkanlığı'nın GVK geçici 67. madde rehberine göre komisyonlar ve BSMV alış bedeline eklenmez; tevkifat matrahının tespitinde dikkate alınır. Ticari mal ve hammadde alımlarında ise durum farklıdır: VUK md.262 maliyet bedeli tanımı, iktisaba bağlı giderleri (komisyon dahil) maliyete dahil sayar.

Ortalamayı düşürmek (veya yukarı ortalamak) için kaç adet almalı?

Elinizde L adet var, ortalamanız C, alım yapacağınız fiyat P ve hedef ortalamanız T olsun. Yeni ortalamanın hedefe eşitlenmesi koşulu (L·C + x·P) ÷ (L + x) = T yazılıp çözülürse gereken adet doğrudan çıkar:

Örnek: 1.000 lotunuz 30,00 TL ortalamayla duruyor, güncel fiyat 20,00 TL, hedefiniz 25,00 TL. Gereken adet = 1.000 × (30 − 25) ÷ (25 − 20) = 1.000 lot, gereken nakit 20.000 TL, yeni toplam 2.000 lot ve yeni ortalama (30.000 + 20.000) ÷ 2.000 = 25,00 TL. Maliyet düşüşü 5,00 TL, oransal olarak %16,67'dir.

Geçerlilik kuralı iki yönlüdür ve çoğu hesaplayıcı burada kırılır. Alım fiyatı ortalamanızın altındaysa (aşağı ortalama) hedef, alım fiyatının altına inemez: 20,00 TL'den alarak ortalamayı 19 TL yapamazsınız. Alım fiyatı ortalamanızın üstündeyse (düzenli alım/DCA ile yukarı ortalama) bu sefer hedef, alım fiyatının üstüne çıkamaz. Hedef mevcut ortalamaya eşitse gereken adet sıfırdır; hedef alım fiyatına eşitse gereken adet sonsuza gider, çünkü ağırlıklı ortalama iki uç değerin dışına asla taşmaz. Araç bu sınırlarda “NaN” yerine hangi aralığın geçerli olduğunu söyler.

Bedelsiz, bedelli ve kısmi satıştan sonra maliyetiniz

Adet değiştiğinde birim maliyet de değişir; üç senaryonun aritmetiği birbirinden farklıdır. Karışıklığı önlemek için değişkenleri ayırmak gerekir: Eklenen Adet (yeni gelen paylar) ve Toplam Adet (mevcut + eklenen).

Bedelsiz kâr değildir. Yeni para ödemediğiniz için toplam yatırımınız (40.000 TL) sabit kalır, yalnızca aynı tutar daha çok paya bölünür; birim maliyetin düşmesi kazanç anlamına gelmez. Kısayol formülü de aynı sonucu verir: 40 ÷ (1 + 0,50) = 26,6667 TL. Bedelli ise ağırlıklı ortalamanın özel hâlidir; yeni alım fiyatı rüçhan bedelidir ve bu bedel çoğu zaman 1,00 TL nominal olsa da primli belirlenebilir.

Aynı dönemde hem bedelsiz hem bedelli varsa çoğu hesaplayıcının (ve pek çok yatırımcının) düştüğü hata, bedelli oranını bedelsiz sonrası adede uygulamaktır. Oranlar duyurularda artırım öncesi çıkarılmış sermayeye göre ilan edilir; ikisinin de tabanı aynıdır ve bu yüzden uygulama sırası sonucu değiştirmez. Yukarıdaki 1.000 lot / 40,00 TL örneğinde “%50 bedelsiz + %100 bedelli” duyurusu size 500 bedelsiz pay ve 1.000 adetlik rüçhan hakkı verir; toplam 2.500 lot olursunuz, 3.000 lot değil. Yeni maliyet (40.000 + 1.000 × 1,00) ÷ 2.500 = 16,40 TL'dir; sıralı (kümülatif) yanlış hesap ise 3.000 lot ve 13,83 TL vererek maliyetinizi olduğundan yaklaşık %16 düşük gösterir.

Kısmi satışta ortalama maliyet yöntemi kalan payların birim maliyetini değiştirmez; yalnız adet azalır. Vergi tarafı ise farklıdır: GİB'in GVK geçici 67. madde rehberine göre aynı kıymetten değişik tarihlerde alım yapıldıktan sonra bir kısmı elden çıkarılırsa, tevkifat matrahında dikkate alınacak alış bedeli ilk giren ilk çıkar (FİFO) yöntemiyle belirlenir. Yani ekranınızdaki ortalama maliyet ile verginin baktığı alış bedeli aynı rakam olmayabilir. Pratikte bunun parasal sonucu çoğu yatırımcı için sıfırdır: aynı rehbere göre Borsa İstanbul'da işlem gören pay senetlerinin alım satım kazançlarında tevkifat oranı %0'dır ve beyanname verilmez. Fark, %0'ın geçerli olmadığı araçlarda (menkul kıymet yatırım ortaklığı payları, bazı fon ve sermaye piyasası araçları) önem kazanır. Kripto varlıklar geçici 67. madde kapsamında değildir; bu araç kripto için yalnız aritmetik maliyet hesabı yapar, vergi hesabı yapmaz.

Stok ve üretimde ortalama maliyet: hareketli, dönemsel ve FİFO

İşletme tarafında aynı formülün adı ağırlıklı ortalama maliyet yöntemidir. TMS 2 “Stoklar” standardına göre birbirinin yerine geçebilen stok kalemlerinde yalnızca iki yöntem kullanılabilir: FİFO ve ağırlıklı ortalama. Ağırlıklı ortalama, işletmenin koşullarına göre dönemsel olarak (tartılı ortalama: dönem sonunda bir kez) veya stok girişi oldukça (hareketli ağırlıklı ortalama) hesaplanabilir. LİFO Türkiye'de kullanılamaz; Vergi Usul Kanunu metninde böyle bir değerleme yöntemi yer almaz.

Her iki yöntemde de satılan malın maliyeti ile kalan stok toplamı 2.400 TL'dir; yöntem yalnız bu 2.400 TL'nin nasıl paylaştırıldığını değiştirir. Fiyatların yükseldiği bir dönemde FİFO, en eski (ucuz) partileri önce tükettiği için daha düşük satış maliyeti ve daha yüksek stok değeri üretir — örnekte fark her iki kalemde de 160 TL'dir. Ağırlıklı ortalama ise dalgalanmayı yumuşatır ve kalem kalem parti takibi gerektirmediği için çok sayıda benzer üründe pratik olur. Üretim yapıyorsanız birim maliyete VUK md.275 uyarınca hammadde bedeli, işçilik, genel imal giderlerinden verilen pay ve zorunlu ambalaj giderleri de girer; yani araca gireceğiniz “birim fiyat” satın alma faturası değil, tamamlanmış ürünün maliyetidir. Seçtiğiniz yöntemi dönemler arasında tutarlı uygulamanız gerekir.

Sık sorulan sorular

üret.me/ortalama-maliyet-hesaplama — 22 Temmuz 2026